Eric Leltz  RSS feed    

Deugen de meeste mensen?

Vrijdag 20 september 2019

Eric Leltz

Deze maand verscheen een nieuw boek van Rutger Bregman, ‘De meeste mensen deugen’ met de ietwat pretentieuze ondertitel ‘de nieuwe geschiedenis van de mens’. In dit boek gaat hij, in lijn met Aristoteles in zijn ‘’Ethica Nicomachea’, uit van de goede inborst van de mens.

Wie wil nu niet meegaan in dit betoog? Het gaat per slot van rekening over de goede kant van onszelf. Toch past een kanttekening. Een mens kan dan wel ‘in principe’ deugen, om dat tot bloei te laten komen zijn de omstandigheden wel belangrijk. Dit blijft bij Bregman wat onderbelicht. Zo schets hij een verhaal van jongens die op een onbewoond eiland aanspoelen en vredelievend met elkaar omgaan. Dat is wel gemakkelijker als er overvloed is en allen beseffen dat ze van elkaar afhankelijk. Is er echter geen overvloed en gaat het meer om jij of de ander in plaats van jij en de ander, dan komt het slechte in de mens snel aan de oppervlakte en vallen mensen terug in de stand ‘overleven’. Dan is het ‘flight’ of wellicht ‘fight’ om te krijgen wat je nodig denkt te hebben. Het is zoals Karl Marx al schreef: “als het economische leven van een samenleving chaotisch wordt, dan veranderen de morele overtuigingen van individuen vrij snel’. De Amerikaanse groep the Buoys bezong in 1971 het lot van ‘Timothy’. Daar gaat het om drie mijnwerkers. Ze raken ingesloten en er is wel drinken maar geen voedsel. Uiteindelijk bevrijden hulpverleners hen na weken, alleen...... dan blijken er nog maar twee mijnwerkers over te zijn. Timothy is door de andere twee als voedzame maaltijd gebruikt om te overleven.Bregman noemt ook het Milgram-experiment uit 1963 over hoe slecht de mens is als de omstandigheden er naar zijn. In dit experiment geven ‘docenten’ stroomstoten aan ‘leerlingen’ zodra ze een verkeerd antwoord geven. Dat de leerlingen proefpersonen waren en dat achteraf bleek dat een deel van de docenten wist dat het om een wetenschappelijk experiment ging, ontkracht inderdaad zoals Bregman schrijft, de waarde van het onderzoek. Maar het bewijst nog niet dat de mens dan wel deugt.

Het zijn de omstandigheden die het mogelijk maken dat het goede van de mens boven water komt. Om het goede leidend te laten zijn, zal een samenleving dit ook mogelijk moeten maken. Dan gaat het om een samenleving waar vertrouwen een grote rol speelt. Dat is wel iets anders dan de huidige competitieve en neo-liberale samenleving waarbij op wantrouwen wordt gestuurd en waarbij controle op controle plaatsvindt juist omdat we elkaar onvoldoende vertrouwen. Dat is ook heel iets anders dan een samenleving waar mensen onzeker zijn over hun baan, hun salaris of hun pensioen en waar men om die reden ieder ander al snel ziet als potentiële concurrent. Dat voedt de angst.

De mens deugt, ik wil er graag in mee gaan, maar dan zijn de omstandigheden dus wel relevant. Dat vergt nog heel wat aanpassingen. In de samenleving maar ook bij onszelf. Het gaat dan om gedragsverandering, van ‘vertrouwen is goed maar controle is beter’ naar ‘wie goed doet, goed ontmoet’.

Vaardigheden

Dinsdag 13 augustus 2019

Eric Leltz

De wereld verandert snel. Omdat de veranderingen op meerdere gebieden tegelijk plaatsvinden zoals digitalisering, globalisering en individualisering is het niet zomaar een verandering maar een transitie. Deze transitie vormt een hele opgave voor het onderwijs. Daar moet men opleiden voor beroepen die nog niet bestaan, voor technieken die nog niet zijn uitgevonden, om uitdagingen aan te gaan die we nog niet kennen en voor een generatie bij wie ‘social media’ in het DNA zit. Welke vaardigheden zijn dan relevant?

Het nationaal expertise centrum leerplanontwikkeling definieert de 21ste eeuwse vaardigheden. Het gaat dan bijvoorbeeld om creativiteit, kritisch denken en mediawijsheid. Het World Economic Forum, een jaarlijkse bijeenkomst in het Zwitserse Davos van CEO's van de grootste bedrijven ter wereld, politici, onderzoekers en journalisten, definieert 16 vaardigheden voor het onderwijs van de 21ste eeuw. Deze vaardigheden zijn onderverdeeld in 6 fundamentele ‘geletterdheden’, 4 competenties, 6 karaktereigenschappen. Als relevante competenties noemen zij (ook) kritisch denken, probleemoplossend vermogen, communicatieve vaardigheden en samenwerken.

Je kunt ook op een andere manier de vereiste vaardigheden achterhalen. Bijvoorbeeld door met het oog op de robotisering te kijken naar waar een mens zich in kan onderscheiden ten opzichte van een robot. Het komt er dan op neer om kansen en mogelijkheden te zoeken in wat een robot (nog) niet kan. Er is nog geen plaats voor een robot daar:

  • Waar we een mens willen zien
  • Wat nog te ingewikkeld is voor een robot en
  • Daar waar arbeid te goedkoop is om te automatiseren

Relevante onderscheidende vaardigheden zijn dan creativiteit, flexibiliteit, kritisch denken en de menselijke maat (empathie). Een voorbeeld van flexibiliteit ten opzichte van een schaakcomputer zie je als een huis in brand staat. Schaakcomputer Deep Blue mag dan wel in 1997 in staat zijn geweest om de wereldkampioen van toen, Gary Kasparov, te verslaan, als het huis in brand staat schaakt Deep Blue gewoon door terwijl een loopje naar de brandblusser op dat moment urgenter is. En empathie? Een robot heeft geen hart dus een keertje met de hand over het hart strijken is er niet bij.

Maar de ontwikkelingen gaan snel. We zien graag een zorgzame verpleger of verpleegster aan ons bed. En als de keuze is niemand aan je bed of een robot, dan is de balans snel opgemaakt. Zorgrobots Pepper, Zora en Tessa zijn inmiddels goede bekende in menig zorgcentrum. En een schilderij willen we natuurlijk van een echte kunstenaar. Een die op een zoldertje een atelier heeft en tijden heeft gekend dat er nauwelijks te eten was. In 2018 is het schilderij ‘Edmond de Belamy’ voor €375.000 geveild. De maker was geen getormenteerd kunstenaar maar een computeralgoritme. De signatuur op het doek is dan ook een formule. En wat te denken van Blonde Dolly 2.0. Geen mooie vrouw van vlees en bloed om even mee te verpozen, maar een sekspop. Ineens is de kans op uitbuiting of een Soa tot vrijwel 0 gereduceerd.

Toch is het de vraag of die afhankelijkheid van machines ons wel zo gelukkig maakt. Deze afhankelijkheid tart namelijk onze autonomie. En samen met ‘je verbonden voelen met anderen’ en ‘erkend worden’ is nu juist ‘autonomie’, volgens Daniël Pink (2009), datgene wat ons gelukkig maakt.

Ongelijkheid

Vrijdag 19 juli 2019

Eric Leltz

Onlangs publiceerde de Volkskrant een eigen onderzoek naar de beloning bij 117 toonaangevende bedrijven. Kern van het resultaat van dit onderzoek is dat de loonkloof tussen de top van multinationals en (semi)-publieke sector toeneemt. Dit komt vooral omdat de gemaakte winsten bij de multinationals de waarde van de aandelenpakketten, die de leiding veelal zelf in handen heeft, doet toenemen. Verder gaf het onderzoek ook aan dat de loonkloof tussen de top van een bedrijf en de werkvloer toeneemt. Dit komt bij multinationals vooral omdat de winsten zoals geschreven naar de top gaan én naar de aandeelhouders maar niet naar de werknemers. Deze loonkloof is funest voor de sociale cohesie.

Al in 2015 publiceerde de Oeso, de organisatie van geïndustrialiseerde landen voor economische samenwerking en ontwikkeling, het rapport "Why less inequality benefits all". Het rapport bevatte twee boodschappen: De ongelijkheid neemt toe en deze toename is een rem op de economische groei. Het eerste punt is in lijn met de ideeën van de Franse econoom Thomas Piketty beschreven in "Kapitaal in de 21ste eeuw" uit 2013. Ongelijkheid wordt over het algemeen gezien als goed voor de economische groei omdat ze een stimulans is voor individuen om zich op te werken, de zogeheten verticale mobiliteit. Maar dit geldt vooral voor een geringe ongelijkheid. Een dergelijke ongelijkheid nodigt uit om je in te spannen om een stap extra te zetten. Dit komt omdat die inspanning als haalbaar wordt gezien. Met een inspanning en door gebruik te maken van (opleidings) kansen, ligt groei dan binnen bereik. Een grote mate van ongelijkheid echter, is een rem op economische groei omdat de kloof dan als onoverbrugbaar wordt gezien. Dat roept eerder onmacht en frustratie op. Dit is juist funest voor de sociale cohesie.

Wat wordt verstaan onder economische groei is weer een heel ander verhaal. Dit wordt nog vaak gezien als een stijging van het Bruto Nationaal Product (BNP). Maar dan gaat het alleen om kwantiteit. Kwaliteit is bij groei veel relevanter. Een manier om breder te kijken is via het model van de ware winst balans van de Economy for the Common Good (ECG). In deze economie is niet winstmaximalisatie de wegwijzer maar menselijke waardigheid, solidariteit, ecologische duurzaamheid en sociale rechtvaardigheid. In de ECG kunnen bedrijven ook winst maken, maar van belang is hoe die winst wordt gemaakt en wat er mee wordt gedaan. Deze winst komt tot stand door samenwerking in plaats van door concurrentie en moet niet leiden tot oneindige groei. In een ‘common good balans’ wordt de maatschappelijke verantwoordelijkheid in beeld gebracht. Dan gaat het dus niet alleen over financiën, maar ook over de impact van de organisatie op mensen, milieu en samenleving. De ECG kent drie aandachtspunten:

  1. Verbinden van waarden die onze intermenselijke relaties kenmerken met de waarden die de economie domineren,
  2. Waarden en doelen uit onze grondwet een prominente rol laten spelen in onze economie
  3. Economisch succes niet afmeten aan de hand van ruilwaarden maar aan de hand van gebruikswaarden.

Het draait dan om het doel van de economie: ware winst zoals sociale en ecologische meerwaarde in de vorm van duurzame welvaart, vertrouwen, inspraak, vrijheid en zelfbeschikking.

Geloofwaardig

Donderdag 11 juli 2019

Eric LeltzHet Europees parlement is met hun ‘spitzenkandidaten’ mooi te kijk gezet. Terwijl die kandidaten zich overal lieten zien en in debat met elkaar gingen, wordt er door de regeringsleiders doodleuk iemand benoemd tot voorzitter van de Europese commissie die helemaal niet in beeld was, laat staan een ‘spitzenkandidaat’ was. Maar niet alleen het parlement is terzijde geschoven, ook de Europese kiezer. Zo doe je dat als je afstand wil creëren en Europeanen het gevoel wil geven dat hun mening er totaal niet toe doet. Het is een perfecte manier van koren op de molen gooien van populisten die het woord ‘achterkamertjes’ alweer in de mond hebben genomen.

En waar ze ook van wanten weten als het om achterkamertjes gaat? In het bronsgroen eikenhout van Zuid-Limburg. Daar worden aan de lopende band lucratieve baantjes en adviesklussen aan een select gezelschap politieke vriendjes toegekend. Natuurlijk wel door het schenden van aanbestedingsregels en door het schrappen van regels die het moeilijk maken om elkaar opdrachten te gunnen. En dit alles vanzelfsprekend onder absolute geheimhouding. De hardwerkende gewone Limburger hoeft hier toch ook helemaal niets van te weten. Met deze onder elkaar verdeelde klussen was meer geld gemoeid dan in alle andere provincies bij elkaar. Maar kon gedeputeerde Koopmans verklaren, dat komt omdat “de sociale, economische en culturele activiteiten van het Limburgs provinciebestuur veelomvattender zijn dan die van andere provincies samen”. Mooier kon hij de arrogantie niet verwoorden. Maar met vertrouwen in een bestuur heeft het niets meer te maken.

Voor vertrouwen hoeven we ook niet bij Schiphol te zijn. Daar leeft nog het mantra uit de tijd van toen: ‘groei, groei, groei’. Of in de woorden van de verantwoordelijk minister van Nieuwenhuizen ‘stilstand is achteruitgang’. Diezelfde minister die werd teruggefloten voor de uitbreiding van Lelystad Airport en toen haar juristen opdracht gaf om ‘een list te verzinnen’. Of die de omwonenden van Schiphol tegemoet komt met de sigaar uit eigen doos “we zullen omdat jullie daar last van hebben minder nachtvluchten uitvoeren maar dan moeten jullie wel meer dagvluchten accepteren”. Dat de nieuwe tijd waarin klimaatmaatregelen centraal horen te staan niet om ‘meer’ vraagt maar om ‘anders’, komt niet in haar op. Deze eendimensionaliteit gericht op de korte termijn, doet afbreuk aan haar geloofwaardigheid als bestuurder. Daarmee opereert ze wel in lijn van het kabinet want daar is geloofwaardigheid totaal geen issue. Het is daar heel gewoon om vandaag het een te zeggen en morgen totaal iets anders. Denk aan het met enige trots aankondigen van het klimaatakkoord en de volgende dag doodleuk een gerechtelijke uitspraak over de Urgenda zaak naast je neer te leggen. Of ‘met iedere vezel in je lijf’ voor dividendbelasting aan bedrijven liggen maar vervolgens ‘omdat het geld bij bedrijven tegen de plinten klotst’ hen extra belasten. Om over de gaswinning in Groningen nog maar te zwijgen.

Het maakt al deze bestuurders er niet geloofwaardiger op en daarmee schaden zij het aanzien van de politiek.

Inschattingsfouten

Donderdag 06 juni 2019

Eric Leltz

De Europese verkiezingen zijn voorbij en die waren voor de SP geen feestje. De socialisten haalden de kiesdrempel niet en verdwijnen uit het Europese parlement. In hun campagne werd een zekere Hans Brusselmans naar voren geschoven in een heuse videoclip. Wat zullen ze zelf gelachen hebben bij het maken van dat filmpje. Maar omdat er geen eigen verhaal is kwam het over de hekel halen van een opponent eerder over als wanhoopspoging. Het werd een prachtige mislukking waar PvdA kandidaat Frans Timmermans volop garen bij spinde. SP-voorzitter Ron Meyer probeerde nog te redden wat er te redden viel en noemde het filmpje satire. Maar satire en een politieke partij gaan niet echt goed samen omdat dan snel de geloofwaardigheid in het geding is. Een kapitale inschattingsfout met desastreuse gevolgen: 2 zetels verlies, afscheid van het Europees parlement en een prachtige foto waarbij journalisten rond de fractievoorzitter in de tweede kamer, Lilian Marijnissen, staan en voorzitter Meyer van een afstand, alleen en heel beteuterd, toekijkt. Eind dit jaar ruimt hij het veld. Einde van het voorzitterschap van de destijds door het SP-bestuur naar voren geschoven kandidaat. Bij de voorzitter-verkiezingen had tweede kamerlid Sharon Gesthuizen het lef om zichzelf ook kandidaat te stellen. Dat was niet de bedoeling en ze werd dan ook vakkundig de mond gesnoerd.

Wie ook de mond werd gesnoerd? Zihni Özdil van GroenLinks. Mede fractiegenoot Kathalijne Buitenweg verbood hem verder te twitteren nadat hij op de foto was gegaan met een rechtse opiniemaker en Forum voor Democratie sympathisant. De ietwat eigenzinnige Ozdil had wars van de fractiediscipline ook al een interview gegeven waarin hij lijnrecht tegen het partijstandpunt over het leenstelsel inging. Dit moest wel lelijk eindigen. En dat deed het ook. Fractievoorzitter Jesse Klaver liet zich verleiden om in een mail aan de leden, waarin het vertrek van Özdil werd aangekondigd, op de man te spelen. En op de vraag van een journalist waarom hij in die mail een bak modder over het kamerlid uitgooide, kwam hij al hakkelend niet verder dan ‘goede vraag’ maar het antwoord bleef hij schuldig. Het kwaad was al geschied en ‘damage control’ mocht niet meer baten. Het betekende niet alleen een deuk in het imago van Klaver, maar Özdil kon nu ook in de slachtofferrol treden en de sympathie van de publieke opinie naar zich toetrekken. Een kapitale inschattingsfout. Klaver heeft een homogeen team om zich heen gebouwd met veel persoonlijke vrienden. Vertrouwelingen zelfs, al hoor je soms ook voorzichtig het woord ‘paladijnen’ vallen. Zelfs good old Bram van Ojik werd van stal .... pardon, er bij gehaald voor de nodige senioriteit. Voor vrijdenkers was nauwelijks plaats. Daar kunnen oud-kamerlid Liesbeth van Tongeren en het toenmalig bestuur uitvoerig over meepraten.

Leiding geven aan een homogene vriendengroep hoeft niet zo moeilijk te zijn. De kopjes buigen snel in de gewenste richting maar het kan ook snel leiden tot tunnelvisie. Belangrijk is dan om tegenkracht te organiseren. Geef vrijdenkers en dwarsdenker de ruimte. Laat je dat na dan kom je jezelf vroeg of laat tegen. Leiding geven aan een diverse groep is iets heel anders. Dan wordt echt een beroep gedaan op leidinggevende kwaliteiten. Daar valt zo te zien bij de Tweede-Kamer fractie van GroenLinks nog wel het een en ander te leren.

Archief



Rubrieken